Po naszej stronie: Lalka Podobińska - Część 2

 

Monika: Współtworzyłaś Trans-Fuzję w czasach, kiedy organizacje zajmujące się osobami transpłciowymi miały znacznie mniej pieniędzy, ludzi i doświadczenia niż dziś. Jaki był najbardziej absurdalny problem organizacyjny, z którym musiałaś się wtedy zmierzyć?

Lalka: W początkach Trans-Fuzji, gdy nie mieliśmy żadnych dotacji, po prostu sprawy finansowe załatwiałam za swoje pieniądze, fundacja była zarejestrowana w moim mieszkaniu, dokumentację woziłam w torbie na kółkach swoim samochodem. Wysyłane pisma drukowałam na swojej drukarce. Na organizowane przez Trans-Fuzję warsztaty i spotkania w innych miastach jeździłyśmy z Anią najczęściej moim samochodem. Za paliwo i noclegi płaciłyśmy z własnych kieszeni.

Pierwszym grantem, który dostałyśmy dla Trans-Fuzji, był grant ze Stowarzyszenia Lambda Warszawa na organizację warsztatów „Oswajanie transpłciowości”. Wtedy po raz pierwszy złapałyśmy trochę oddechu finansowego. Potem zadbałyśmy o kolejne granty, które pozwoliły na finansowe ogarnięcie spraw administracyjnych, w tym lokalu dla fundacji, opłacenie konsultacji psychologicznych i innych spraw.  

Monika: Prowadziłaś grupy wsparcia i warsztaty dla osób transpłciowych. Czego nauczyły cię te spotkania o ludziach, czego nie nauczył cię ani doktorat, ani żadna książka?

Lalka: Po pierwsze, podczas warsztatów zdumiało mnie, jak niewiele osób ma wiedzę na temat transpłciowości, ale zwróć uwagę, że było to prawie dwadzieścia lat temu, dzisiaj jest już trochę inaczej, a może nie tylko trochę (z uśmiechem). A z drugiej strony otwartość i chęć pogłębienia tej wiedzy. Chociaż nie powinno mnie to dziwić, bo na te warsztaty zgłaszały się osoby z pewnym kapitałem kulturowym, szczerze zainteresowane drugim człowiekiem. A grupy wsparcia? Hmm, poznałam tam ludzi, którzy opowiadali o cierpieniu, które przeżywali, o życiu, które było ich zdaniem beznadziejne, o braku szans na szczęście. I tego nie mogłabym nauczyć się z żadnej książki...  

Monika: Przez lata edukowałaś lekarzy, psychologów, studentów i innych profesjonalistów. Czy pamiętasz najbardziej oporną publiczność i co trzeba było zrobić, żeby choć trochę zmienić jej sposób myślenia?

Lalka: Mam wrażenie, że osoby z wykształceniem medycznym czy psychologicznym są z samej natury tych zawodów najczęściej przygotowane do empatycznego spojrzenia na drugiego człowieka i chłoną informacje, które pomogą im być lepszymi specjalistami. Trudną i oporną grupą byli studenci Szkoły Policyjnej w Legionowie. Prowadziłyśmy tam z koleżanką, która była po tranzycji, warsztaty na temat transpłciowości. Niektóre osoby po prostu słuchały, coś notowały, czasem zadawały jakieś neutralne pytania.

Często jednak pojawiała się grupa osób, a właściwie tylko panów, która oburzała się na sam fakt, że każdy ma prawo być sobą i że tożsamość płciowa jest ważniejsza niż zapisy w akcie urodzenia. Dla nich wyznacznikiem płci były tylko genitalia i chromosomy. Tłumaczenie im całego spektrum płciowości było naprawdę trudne. Tak silnie tkwiły w nich stereotypy zaszczepione im w dzieciństwie i okresie nastoletnim. Ci panowie, wychowywani w małych miejscowościach, w których najwyższym autorytetem był proboszcz, a jedyną atrakcją było okazywanie swojej siły i tężyzny fizycznej, trafili do szkoły policyjnej i z założenia swojej męskości odrzucali wszelką słabość czy utożsamianie się z kobiecością lub nieheteronormatywnością.

„Niewiele osób ma wiedzę
na temat transpłciowości.”

Monika: A co twoim zdaniem można zrobić, żeby zmienić taki sposób myślenia?

Lalka: Moim zdaniem, niezależnie od wychowania przyszłych pokoleń przez rodziców czy Kościół, najistotniejsze jest tzw. wychowanie seksualne w szkole od najmłodszych lat. To wychowanie, którego tak boją się prawicowi politycy, Kościół i prawnicy z Ordo Iuris. Jeśli dziecko od najmłodszych lat zyska wiedzę, że różnorodność, w tym płciowa i seksualna, jest wartością pozytywną, a nie zagrożeniem, to zarówno transpłciowość, interpłciowość, niebinarność, jak i nieheteronormatywność nie będą dla niego niczym dziwnym.  

Monika: Jako osoba z wykształceniem farmaceutycznym patrzyłaś na kwestie związane z tranzycją również z perspektywy naukowej. Czy twoje wykształcenie pomagało ci w aktywizmie, czy czasami przeciwnie, utrudniało zaakceptowanie tego, jak dużo w tej dziedzinie opiera się na ludzkich emocjach?

Lalka: Myślę, że moje wykształcenie nie przeszkadzało mi w pełnej akceptacji i zrozumieniu transpłciowości. Od dziecka interesowałam się drugim człowiekiem, zwłaszcza słabszym, zawsze stawałam w obronie osób nękanych i poniżanych. A harcerstwo nauczyło mnie odpowiedzialności za drugą osobę. Tego wszystkiego nie mogło mi zabrać moje wykształcenie ani praca naukowa i dydaktyczna.  

Monika: Masz również bardzo nietypową pasję, speleologię. Co właściwie ciągnie cię pod ziemię? I czy po tylu latach aktywizmu jaskinia nadal wydaje ci się spokojniejszym miejscem niż zebranie organizacji społecznej?

Lalka: Speleologią, a konkretnie „grotołażeniem” zainteresowałam się 55 lat temu. Było to dla mnie niesamowite odkrycie, przełamywanie własnych słabości, a także wspólnota partnerska w jaskini, kiedy wiesz, że od ciebie może zależeć bezpieczeństwo, a nawet życie drugiej osoby. A do tego niejednokrotnie wspaniałe wrażenia estetyczne, bo świat pod ziemią jest bajeczny i piękny. I masz rację, można znaleźć tam spokój i psychiczny relaks.

Od kilku już lat nie chodzę po „sportowych” jaskiniach, zwiedzam jedynie te udostępnione turystycznie. Nie czuję się już na siłach, zarówno technicznie, jak i kondycyjnie, mam przecież 75 lat. I chociaż staram się chodzić na siłownię czy uprawiać nordic walking, to jednak po sześciu operacjach ortopedycznych (bo mam dwie endoprotezy kolan i jedną biodra) muszę trochę przystopować ze sportami ekstremalnymi. Po wymianie stawu biodrowego chodziłam jeszcze po jaskiniach i jeździłam na nartach, ale po pierwszej endoprotezie stawu kolanowego byłam w Tatrach i przymierzałam się do zjazdu na nartach zjazdowych na wcale niezbyt trudnej trasie. Ale nawet nie podeszłam do wyciągu, tak byłam spięta. Podczas tego wyjazdu tylko odrobinę pojeździłam na nartach biegowych.  

Monika: A czy jest coś, co dzisiejszy ruch transpłciowy robi lepiej niż wtedy, gdy zaczynałaś, i coś, co twoim zdaniem robi gorzej?

Lalka: Kiedyś Fundacja Trans-Fuzja była właściwie jedyną organizacją, która zajmowała się tematyką transpłciowości. Pamiętam takie spotkanie krótko po powstaniu Trans-Fuzji, zorganizowane przez KPH, na którym wszystkie zaproszone organizacje, działające na rzecz osób nieheteronormatywnych, bardzo ucieszyły się, że pojawił się ktoś, kto zajmie się literką „T”, na którą nie wystarczało im sił i czasu. Na początku działalności bardzo ściśle współpracowaliśmy z innymi „branżowymi” organizacjami, które zresztą, jako starsze i doświadczone, bardzo nam pomagały. Dzisiaj ruch transpłciowy jest podzielony na wiele organizacji, które niekoniecznie ściśle i zgodnie ze sobą współpracują. Patrzę na to ze smutkiem...

A jeśli pytasz, co ruch robi lepiej, to zauważam, że niektóre organizacje pomagają sfinansować indywidualną terapię dla osób transpłciowych, co dla wielu, zwłaszcza młodych osób, nieposiadających wsparcia finansowego rodziny, jest moim zdaniem bardzo cenne. Natomiast niepokoi mnie, że brak jest ścisłej współpracy między organizacjami, a czasem wręcz torpedowanie i deprecjonowanie działań innych organizacji.  

 

„Dzisiaj ruch transpłciowy jest podzielony
na wiele organizacji.” fot. Paulina Orwat

 

Monika: Walka o ustawę o uzgodnieniu płci była dla ciebie jednym z najważniejszych politycznych doświadczeń. Czy pamiętasz moment, kiedy po raz pierwszy poczułaś, że politycy naprawdę słuchają, a nie tylko czekają, aż skończysz mówić?

Lalka: Tak, pamiętam. Bo faktycznie często miałam wrażenie, że to, co mówię, zupełnie ich nie obchodzi, mają swoje wytyczne od „wodza”, mają swoje wyobrażenia i swoje stereotypy na temat osób transpłciowych, a w zasadzie ogromny brak wiedzy.

Pamiętam jednak pewną rozmowę z posłem Krzysztofem Kwiatkowskim, późniejszym prezesem NIK, a obecnie senatorem. Bardzo bystry, inteligentny i empatyczny. Po raz pierwszy poczułam, że naprawdę słucha i rozumie, z jakimi problemami mierzą się osoby transpłciowe i jak bardzo potrzebna jest ustawa o uzgodnieniu płci.  

Monika: Występowałaś w Sejmie i Senacie, rozmawiałaś z politykami, dziennikarzami i urzędnikami. Czy nauczyłaś się przez te lata rozpoznawać po pierwszych pięciu minutach, kto rzeczywiście chce coś zrozumieć, a kto przyszedł tylko odegrać swoją rolę?

Lalka: Obserwując polityków, właściwie od razu potrafiłam rozpoznać, jakie mają intencje, podobnie z dziennikarzami. Jeśli chodzi o urzędników, np. pracowników Biura Obsługi Posłów, to mam o nich jak najlepsze zdanie, nie spotkałam się z jakimiś trudnościami z ich strony, raczej zawsze byli bardzo pomocni.  

Monika: Czy była jakaś porażka w działalności Trans-Fuzji, o której rzadko się mówi, a która tobie osobiście dała bardzo dużo do myślenia?

Lalka: Wolałabym o tym nie mówić, zwłaszcza że musiałabym odnieść się do czasów, kiedy już mnie w Trans-Fuzji nie było. To byłoby niezręczne...  

Monika: Czy kiedykolwiek miałaś moment, kiedy chciałaś powiedzieć: „Wystarczy, mam już tego dość”? Jeśli tak, co sprawiło, że jednak zostałaś?

Lalka: Tak, były takie chwile. Znowu przypomnę, co już ci mówiłam, że miałam kiedyś „szybki zapłon”. I wtedy, gdy coś nie szło po mojej myśli, to właśnie mówiłam: „Nie, to nie, mam dość” i trochę żartując: „Zabieram swoje zabawki i wychodzę z tej piaskownicy”. Ale wtedy pojawiał się mój „telefon alarmowy” (z uśmiechem), mówiąc, że przecież dam radę, bo kto, jak nie ja, i przecież zawsze mówię, że kropla drąży skałę. Taki zimny prysznic ze strony „telefonu alarmowego” jest bardzo ważny dla każdego człowieka. Dla mnie też.  

Monika: Jak zmieniłaś się ty sama dzięki ludziom, których poznałaś przez te wszystkie lata? Nie jako aktywistka, ale po prostu jako kobieta i człowiek?

Lalka: To prawda, że się zmieniałam. Kiedyś dosyć łatwo wpadałam w irytację. I to się zmieniło, złagodniałam, a jednocześnie nauczyłam się chociaż częściowo asertywności, kiedyś nie potrafiłam być asertywna, co powodowało, że dopadało mnie czasem pewnego rodzaju wypalenie. Teraz chyba już potrafię jako kobieta i człowiek zadbać o swój dobrostan i podążać za swoim mottem: „kropla drąży skałę”.  

 

„Moim dalekim marzeniem jest sprawienie
sobie kampera i podróżowanie nim.”

 

Monika: Przez niemal dwie dekady obserwowałaś życie wielu transpłciowych kobiet, od ich pierwszych kroków w tranzycji po momenty, kiedy stawały się córkami, żonami, matkami, a nawet babciami. Co w tych momentach dawało ci największą satysfakcję?

Lalka: Właściwie sama odpowiedziałaś na to pytanie. Gdy obserwowałam życie moich „trans-córeczek” (bo nazywano mnie „trans-matką”), największą satysfakcję sprawiało mi szczęście widoczne na ich twarzach.  

Monika: I na koniec, już zupełnie poza aktywizmem, gdybyś mogła otworzyć przed sobą zupełnie nowy rozdział, bez żadnych obowiązków, bez polityki, bez fundacji i bez konieczności ratowania świata, o czym marzyłabyś najbardziej?

Lalka: Jestem z rocznika 1951 i, jak mówiłam, mam 75 lat, czyli jestem na tym świecie już 3/4 wieku. A to jest czas, kiedy można zacząć podsumowywać swoje życie, które przez większą część było wypełnione pracą, zobowiązaniami, odpowiedzialnością i troską o innych. Ostatnio coraz częściej myślę o przemijaniu i o tym, co chciałabym zrobić jeszcze w życiu, i o czasie, który mi pozostał. Chciałabym ten czas smakować, poznawać nowe obszary, których dotąd nie poznałam, sprawdzić, czego naprawdę potrzebuję, by powiedzieć, że żyłam pełnią życia.

Moim dalekim marzeniem jest sprawienie sobie kampera i podróżowanie nim, niekoniecznie tylko w dalekie zagraniczne wojaże; przede wszystkim chciałabym odwiedzić wszystkie polskie zamki i ruiny zamków. Zawsze gdy podróżuję po Polsce (i nie tylko), mam na uwadze, by nie przegapić jakiegoś zamku do zwiedzenia. A bliższe marzenie jest też związane z podróżami: chcę nadal jeździć pod namiot i poznawać ciekawe miejsca. Do tej pory pod namiot jeździłam albo z mężem, z mężem i wnukami, dawniej z mężem i dziećmi, tacy byliśmy turyści namiotowi (z uśmiechem). Teraz pod namiot czasem jeżdżę też z Anią Grodzką. W tym roku byłyśmy razem w Kozienicach, a potem na Podlasiu i wszędzie budziłyśmy sensację, że takie starsze panie same dają sobie radę pod namiotem.

Monika: A czy są jeszcze jakieś wyzwania, które chcesz podjąć w najbliższych latach?

Lalka: No i z moich marzeń nie mogę zapominać o trwającym projekcie „zdobywania” Korony Gór Polski. Jestem w trakcie tego projektu, mam „zaliczonych” trzynaście szczytów, pozostało mi jeszcze piętnaście i chcę je zdobyć do ukończenia osiemdziesięciu lat. Koronę zdobywam razem z mężem i starszymi wnukami, najczęściej mieszkając pod namiotami. I muszę się pochwalić, że z naszej czwórki mam najwięcej wpisów do książeczki Korony Gór Polski (z uśmiechem).

Co jeszcze bym chciała? Chciałabym wrócić do swojego hobby sprzed lat: chodzi o tkanie niewielkich gobelinów na ramie tkackiej. Nie wiem, czy mi się to uda, ale zgromadziłam już trochę potrzebnego materiału, „odkopałam” swoją ramę tkacką i tylko czekam na trochę wolnego czasu, by zacząć działać. I to jest najtrudniejsze (z uśmiechem). No i ostatnie marzenie... Napisać książkę – opowiadania. I mam już nawet pomysł!  

 

KONIEC CZĘŚCI 2

 

Wszystkie zdjęcia: dzięki uprzejmości Lalki Podobińskiej.

© 2026 - Monika Kowalska

In English